آزمونCPCM؛ روایت استانداردی جهانی برای مدیریت حرفه ای قرارداد
موسسهها و نهادهای مختلفی در جهان، برای ساماندادن به تجربهها و دانش انباشته در حوزههای تخصصی، اقدام به تدوین و انتشار «بدنههای دانشی» میکنند؛ مجموعههایی که قرار است چارچوبی مشترک برای فهم، آموزش و ارزیابی حرفهای افراد در یک رشته مشخص فراهم کنند. در حوزه مدیریت قرارداد، یکی از مهمترین نهادها، «انجمن ملی قراردادهای آمریکا» است که با عنوان National Contract Management Association یا به اختصار NCMA شناخته میشود.
این انجمن علاوه بر آنکه یک تشکل حرفهای برای صاحبان مشاغل مرتبط با حوزه قراردادها است، یک مرجع دانشی هم محسوب میشود؛ بهگونهای که در هر بحث جدی در مورد استانداردسازی مدیریت قرارداد، ناگزیر به نام و آثار این انجمن میرسیم. مهمترین محصول دانشی این انجمن، «پیکره دانشی مدیریت قرارداد» یا Contract Management Body of Knowledge (CMBOK) است که در این یادداشت محور اصلی بحث قرار میگیرد که بر پایه آن مدرک CPCM در سطح مدیر حرفهای قرارداد، تعریف شده است.
۱- پیکره دانشی مدیریت قرارداد (CMBOK)؛ چارچوب شایستگیهای مدیر قرارداد
پیکره دانشی مدیریت قرارداد، در واقع تلاشی است برای اینکه «شایستگیهای لازم» یک مدیر قرارداد بهصورت روشن، منظم و قابلسنجش تعریف شود. در این بدنه دانشی، بهجای تمرکز صرف بر مفاهیم حقوقی یا فنی قرارداد، مجموعهای از تواناییها و مهارتها فهرست شده که یک مدیر قرارداد باید بهتدریج آنها را کسب کند. از جمله:
شایستگیهای رهبری؛ یعنی توان هدایت تیم، تأثیرگذاری، انگیزش و نقشآفرینی در سطح سازمان؛
شایستگیهای مدیریتی؛ شامل برنامهریزی، سازماندهی، کنترل، مدیریت ریسک و تصمیمگیری؛
شایستگیهای مرتبط با یادگیری؛ یعنی توان بهروزرسانی مستمر دانش حرفهای، بهرهبرداری از تجربهها و سازگاری با تغییرات محیطی.
یک ویژگی مهم در این پیکره دانشی آن است که چرخه حیات قرارداد را در سه فاز پیشاواگذاری یا قبل از انعقاد قرارداد (Pre-Award)، واگذاری یا مرحله انعقاد قرارداد (Award) و پساواگذاری یا مرحله اجرای قرارداد (Post-Award) تعریف کرده است.
مدیر قرارداد، بسته به اینکه در جبهه خریدار (Buyer) است یا فروشنده (Seller)، در هر یک از این فازها وظایف و تعهدات مشخصی بر عهده دارد. برای مثال، در فاز پیشاواگذاری، تحلیل نیاز، انتخاب روش فراخوان/مناقصه، تهیه اسناد و ارزیابی پیشنهادها از جمله مأموریتهای کلیدی است. در فاز واگذاری، مذاکره، نهاییسازی متن قرارداد و شکلدهی به رابطه حقوقی-تجاری طرفین مطرح میشود؛ و در فاز پساواگذاری، مدیریت تغییرات، کنترل عملکرد، رسیدگی به ادعاها و خاتمه قرارداد اهمیت مییابد.
هدف اصلی CMBOK آن است که میان همهی افراد درگیر در قرارداد -اعم از کارفرما، پیمانکار، مشاور، واحد حقوقی، مالی، تدارکات و مدیریت ارشد- «فهم مشترک» درباره رویهها، فرآیندها و نقشها ایجاد کند. از نگاه این پیکره دانشی، کارایی و کارآمدی در مدیریت قرارداد یک مزیت رقابتی است؛ زیرا هر اندازه قرارداد دقیقتر برنامهریزی و بهتر کنترل شود، ریسکهای پروژه، هزینههای اختلافات و احتمال شکست کاهش مییابد.
تعبیر کلیدی این است که مدیریت و کنترل قرارداد، در بسیاری از کسبوکارها معادل مدیریت و کنترل خودِ کسبوکار است؛ یعنی رابطه مستقیمی میان کیفیت مدیریت قرارداد و کیفیت عملکرد سازمان وجود دارد. بر همین اساس، CMBOK صرفاً بر ارتقای شایستگی فردی مدیر قرارداد متمرکز نیست، بلکه تلاش میکند توانمندی سازمانی در حوزه قرارداد را نیز ارتقا دهد. به این معنا که سازمان، سیستمها و رویههای خود را با استانداردهای حرفهای مدیریت قرارداد همسو کند و از دانش قراردادی، حداکثر بهرهبرداری را داشته باشد.
۲- تأیید CMBOK از سوی موسسه استاندارد ملی آمریکا (ANSI)
یکی از نقاط قوت پیکره دانشی مدیریت قرارداد آن است که تنها یک محصول درونسازمانی نیست، بلکه از سوی موسسه استاندارد ملی آمریکا -American National Standards Institute- نیز مورد تأیید قرار گرفته است.
ANSI بهعنوان یک ارزیاب ثالث مستقل، بر فرآیند تدوین، بهروزرسانی و کفایت محتوایی CMBOK نظارت کرده و آن را به رسمیت شناخته است. این تأیید به این معناست که CMBOK نه صرفاً مجموعهای از توصیههای انجمنی، بلکه متنی همسنگ یک استاندارد حرفهای محسوب میشود. برای سازمانهایی که مایلاند نظام مدیریت قرارداد خود را بر پایه معیارهای رسمی و قابل دفاع تنظیم کنند، این تأییدیه اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا نشان میدهد که چارچوب پیشنهادی، پشتوانه کارشناسی و روششناسی معتبر دارد.
۳- معرفی انجمن ملی قراردادهای آمریکا (NCMA)
انجمن ملی قراردادهای آمریکا از ۱۹ می ۱۹۵۹ میلادی تاکنون فعال است و خود را متعهد به رشد و پیشرفت افرادی میداند که در قلمرو قراردادها فعالیت میکنند؛ از کارکنان واحدهای خرید و تدارکات گرفته تا مدیران پروژه، مشاوران حقوقی، تحلیلگران مالی و مدیران ارشد سازمانها. این انجمن بسترهایی برای تبادل ایدهها، شبکهسازی حرفهای، توسعه نوآوری و ارتقای سطح مدیریت قرارداد فراهم کرده است؛ از جمله:
- برگزاری کنفرانسها، کارگاهها و دورههای آموزشی؛
- انتشار منابع و راهنماهای تخصصی؛
- تدوین استانداردهای حرفهای؛
- و طراحی نظام گواهینامههای تخصصی.
پیکره دانشی مدیریت قرارداد (CMBOK) محصول همین تلاشها است و هر چند سال یک بار، براساس تجربههای انباشته، بازخورد حرفهایها و تحولات محیطی بازنگری میشود. آخرین نسخه منتشر شده، ویرایش هفتم است که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد. در کنار این متن، انجمن محتوای چندرسانهای نیز عرضه کرده است؛ از جمله پادکست و مجله که در آن، موضوعات روز دنیای مدیریت قراردادها مطرح میشود.
۴- گواهینامههای حرفهای NCMA در حوزه قرارداد
انجمن ملی قراردادهای آمریکا بر پایه CMBOK و استاندارد مدیریت قرارداد (CMS)، چهار مدرک مهم در حوزه قراردادها صادر میکند که هر یک سطح و کاربری خاص خود را دارد:
الف) کارشناس/همکار مدیر قرارداد (CCMA) Certified Contract Management Associate
این مدرک برای سطح ابتدایی و کسانی است که به تازگی به عنوان کارشناس وارد دنیای قراردادها شدهاند و میخواهند مطابق با استاندارد مدیریت قرارداد، مسیر حرفهای خود را آغاز کنند.
ب) مدیر قرارداد تجاری (CCCM)Certified Commercial Contract Manager
این مدرک متناسب با فعالیت در بخش خصوصی و بر پایه قانون تجاری متحدالشکل (UCC) Uniform Commercial Code طراحی شده است و برای کسانی مناسب است که در محیطهای تجاری و بنگاههای خصوصی آمریکایی فعالیت میکنند.
ج) مدیر قرارداد فدرال (CFCM) Certified Federal Contract Manager
این مدرک برای فعالیت در نهادهای دولتی فدرال ایالات متحده و منطبق با مقررات تدارکات عمومی فدرال (FAR)Federal Acquisition Regulation تعریف شده است.
د) مدیر حرفهای قرارداد (CPCM) Certified Professional Contract Management
این مدرک بالاترین سطح را در میان گواهینامههای انجمن دارد و برای کسانی طراحی شده که میخواهند در هر دو حوزه عمومی و خصوصی، بهعنوان مدیر حرفهای قرارداد شناخته شوند.
۵- پیشنیازهای اخذ هر یک از مدارک
برای اخذ این مدارک، پیشنیازهای مشخصی در نظر گرفته شده که میتوان آنها را به شرح زیر جمعبندی کرد.
کاربرد:
- CCMA برای سطح ابتدایی و شروع مسیر حرفهای مدیریت قرارداد؛
- CCCM برای فعالیت در بخش خصوصی و منطبق با UCC؛
- CFCM برای فعالیت در نهادهای دولتی فدرال و منطبق باFAR؛
- CPCM برای فعالیت در هر دو بخش خصوصی و دولتی و در سطح حرفهای.
مدرک لیسانس:
- برای CCMA الزام قطعی نیست؛
- برای CCCM، CFCM و CPCM داشتن مدرک لیسانس الزامی است. صرف داشتن مدرک لیسانس کافی است و الزامی وجود ندارد که مثلاً مدرک لیسانس در رشته حقوق، تدارکات و غیره باشد.
تجربه کاری:
- CCMA دستکم یک سال تجربه؛
- CCCM و CFCM بیش از دو سال تجربه؛
- CPCM بیش از پنج سال تجربه کاری مرتبط.
ساعات آموزش حرفهای:
- CCMA بیش از ۴۰ ساعت؛
- CCCM و CFCM بیش از ۸۰ ساعت؛
- CPCM بیش از ۱۲۰ ساعت آموزش حرفهای.
هزینه تقاضای شرکت در آزمون:
- CCMA۹۰ دلار برای اعضا و ۲۹۵ دلار برای غیراعضا؛
- CCCM۱۶۵ دلار برای اعضا و ۳۶۵ دلار برای غیراعضا؛
- CFCM همان ساختارCCCM؛
- CPCM۲۲۵ دلار برای اعضا و ۴۲۵ دلار برای غیراعضا.
هزینه آزمون:
برای هر چهار مدرک، ۱۳۵ دلار برای متقاضیان آمریکایی و ۱۶۰ دلار برای متقاضیان غیرآمریکایی در نظر گرفته شده است.
هزینه عضویت در انجمن:
برای هر چهار مدرک، ۹۵ دلار بهعنوان هزینه پایه عضویت درج شده است.
نوع آزمون:
هر چهار آزمون بهشکل حضوری یا آنلاین، بسته به محل سکونت و امکانات داوطلب، قابل برگزاری است.
نکتهای که بهویژه برای داوطلبان ایرانی اهمیت دارد آن است که اگر مدرک لیسانس از دانشگاههای ایران اخذ شده باشد، هزینه ترجمه رسمی مدرک و تأیید آن توسط مؤسسات ارزیاب مورد تأیید انجمن نیز به این مبالغ اضافه خواهد شد. این هزینهها باید در برنامهریزی مالی داوطلب لحاظ شود.
۶- کدام مدرک برای متقاضیان ایرانی مناسبتر است؟
انتخاب میان این مدارک به هدف شخصی و حرفهای متقاضی بستگی دارد و نسخه واحدی برای همه نمیتوان پیچید. با این حال، میتوان چند قاعده کلی را مطرح کرد:
- اگر هدف اصلی، مهاجرت به آمریکا یا کانادا و فعالیت در مشاغل قراردادی در آن کشورهاست؛ لازم است پیش از هر چیز بررسی شود که کارفرماها در حوزه مورد نظر، به کدام مدرک وزن بیشتری میدهند. برای فعالیت در بخش خصوصی آمریکا، تسلط بر قانون تجاری متحدالشکل (UCC) و اخذ مدرک CCCM اهمیت دارد؛ برای کار در نهادهای دولتی فدرال آمریکا، آشنایی دقیق با مقررات تدارکات عمومی فدرال (FAR) و مدرک CFCM ضروری است.
- در مقابل، دو مدرک دیگر، یعنی CCMA و CPCM، درگیر جزئیات نظام حقوقی آمریکا بهصورت اختصاصی نیستند و بر اصول و شایستگیهای عمومی مدیریت قرارداد تکیه دارند. به همین دلیل، برای ایرانیهایی که در پی ارتقای حرفهای خود در سطح بینالمللی هستند، این دو مدرک مناسبتر ارزیابی میشود.
- اگر شخصی بهتازگی بهعنوان فارغالتحصیل وارد بازار کار شده و قصد دارد مسیر شغلی خود را در حوزه قراردادها آغاز کند، مدرک CCMA انتخاب منطقی است.
- اما اگر چندین سال است در نقشهایی مانند کارشناس قراردادی، مدیر حقوقی، مدیر قراردادها، کارشناس یا مدیر بازرگانی و تدارکات، و بهطور کلی درگیر مدیریت قرارداد هستید، مدرک CPCM میتواند گام بعدی ضروری در مسیر حرفهای شما باشد. برای این مدرک، باید حداقل دو تا سه ماه زمان جدی برای مطالعه و تسلط بر پیکره دانشی مدیریت قرارداد اختصاص داد.
۷- جزئیات آزمون CPCM
آزمون CPCM از آن جهت اهمیت ویژهای دارد که در سطح بالای حرفهای تعریف شده است. برخی ویژگیهای اصلی این آزمون به شرح زیر است:
تعداد سؤالات:
۱۸۰ سؤال چهارگزینهای؛ که حدود ۳۰ سؤال آن بر مبنای چند «کیس/سناریوی» قراردادی طراحی شده و بهصورت درک مطلب و تحلیل موقعیت مطرح میشود.
منبع سؤالات:
صرفاً پیکره دانشی مدیریت قرارداد (CMBOK) مبنای طرح سؤال است و داوطلب باید تسلط کافی بر این منبع داشته باشد.
مدت آزمون:
چهار ساعت بدون استراحت؛ بنابراین مدیریت زمان و تمرکز مستمر اهمیت بالایی دارد.
نحوه برگزاری:
برای کسانی که امکان سفر به کشورهای میزبان مراکز آزمون دارند، آزمون بهصورت حضوری برگزار میشود؛
برای سایر افراد، آزمون بهصورت غیرحضوری و تحت پروتکلهای امنیتی و نظارتی خاص برگزار خواهد شد.
سطح زبان مورد نیاز:
در حد درک مطلب و آشنایی عمومی با زبان انگلیسی کافی است؛ یعنی داوطلب باید بتواند متنهای تخصصی نسبتاً ساده را بخواند، بفهمد و میان گزینهها تمایز بگذارد، هرچند آزمون، آزمون زبان تخصصی صرف نیست.
۸- جایگاه CMBOK در آزمونها و مدارک
برای تقریب به ذهن میتوان CMBOK را به ساختمانی تشبیه کرد که پی و فونداسیون آن از «استاندارد مدیریت قرارداد» یا Contract Management Standard (CMS) تشکیل شده است. کسانی که قصد اخذ مدرک مقدماتی CCMA را دارند، در وهله نخست باید کتابچه CMS را مطالعه کنند. این کتابچه در دسترس عمومی قرار دارد و مطالعه آن تصویر اولیهای از آنچه در CMBOK در انتظار داوطلب است، ارائه میکند؛ به این معنا که شمای کلی دانشها، مهارتها و موضوعاتی که در پیکره دانشی بهصورت مبسوطتر مطرح شدهاند را نشان میدهد.
بدنه دانشی مدیریت قرارداد، برخلاف CMS، بهصورت رایگان قابل دریافت نیست و برای دسترسی به آن باید نسخه رسمی را از طریق فروشگاههای کتاب مانند: آمازون، گوگل پلی یا گوگل بوکس تهیه کرد. این کتاب در ویرایش هفتم خود شامل ۹ فصل اصلی به شرح است:
- چارچوب مدیریت قرارداد؛
- مروری کلی بر پیکره دانشی مدیریت قرارداد؛
- شایستگی رهبری؛
- شایستگی مدیریت؛
- شایستگی اصول راهنما؛
- فاز پیشاواگذاری قرارداد؛
- فاز واگذاری قرارداد؛
- فاز پساواگذاری قرارداد؛
- شایسته یادگیری
این فصول بهگونهای طراحی شدهاند که هم بُعد دانشی و هم بُعد مهارتی مدیریت قرارداد را پوشش دهند؛ از فهم مفاهیم و فرآیندها تا توان هدایت تیم و توسعه حرفهای مستمر.
۹- مهمترین مزایای اخذ مدرک CPCM
دریافت مدرک CPCM صرفاً به معنای کسب یک عنوان نیست؛ بلکه نشاندهنده رسیدن به سطحی از تسلط بر CMBOK است که مستقیماً بر کیفیت عملکرد حرفهای فرد اثر میگذارد. برخی از مهمترین مزایای این مدرک عبارت است از:
- آشنایی با رویهها و روشهای برتر قراردادی در سطح بینالمللی؛
- افزایش مزیت رقابتی در دستیابی به موقعیتهای شغلی بهتر؛
- درک اهمیت مهارتهای نرم (ارتباطی، مذاکره، مدیریت تعارض، رهبری) در مدیریت قرارداد؛
- توانایی مدیریت در محیطهای کاری با فرهنگهای سازمانی متفاوت؛
- افزایش اعتبار شخصی و حرفهای؛
- ایجاد ذهنیت بهبود مستمر در انجام فعالیتهای قراردادی؛
- آگاهی از نقاط قوت و ضعف شخصی و سازمانی در مدیریت قرارداد؛
- آشنایی با دانشهای انضمامی و کاربردی مدیریت قرارداد بهجای صرفاً نظریههای انتزاعی؛
- ارتقای دانش رهبری در محیطهای پروژهای و سازمانی؛
- تقویت توان مطالعه تطبیقی در حقوق قراردادها و مقایسه نظامهای مختلف حقوقی؛
- ارتقای سطح واژگان تخصصی قراردادی و زبان حرفهای؛
- گشودن مسیر دسترسی به فرصتهای شغلی بینالمللی، بهویژه در کانادا و آمریکا؛
- و امکان ارتباط و شبکهسازی با مدیران حرفهای قرارداد در سراسر دنیا.
با توجه به همهی این موارد، میتوان گفت CMBOK و مدرک مبتنی بر آن یعنی CPCM نهفقط یک مجموعه آموزشی، بلکه «چارچوبی حرفهای» برای تعریف و توسعه نقش مدیر قرارداد در سازمانها است. برای متخصصانی که در ایران درگیر قراردادهای عمرانی، بازرگانی یا خدماتی در هر حوزه و صنعتی هستند، آشنایی با این چارچوب و سنجش خود بر پایه آن میتواند گام مهمی در ارتقای کیفیت کار حرفهای و گسترش افقهای شغلی آنان باشد.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.